APPENDIX
tattvārthapaṭalam
Dutt
Nalinaksha, ed. 1966. Bodhisattvabhūmiḥ.
Patna: K.P. Jayaswal Research Institute.
Accessed:
http://www.dsbcproject.org/canon-text/content/328/1308
tattvārthaḥ katamaḥ samāsato dvividhaḥ yathāvadbhāvikatāñca dharmāṇāmārabhya yā dharmāṇāṃ bhūtatā yāvadbhāvikatāñcārabhya yā dharmāṇāṃ sarvatā iti bhūtatā sarvatā ca dharmāṇāṃ samastastattvārtho veditavyaḥ
sa punareva tattvārthaḥ prakārabhedataścaturvidhaḥ lokaprasiddho yuktiprasiddhaḥ kleśāvaraṇaviśuddhijñānagocaro jñeyāvaraṇaviśuddhijñānagocaraśca
tatra laukikānāṃ sarveṣāṃ yasmin vastuni saṃketasaṃvṛtisaṃstavanāgamapraviṣṭayā buddhyā darśanatulyatā bhavati tadyathā pṛthivyāṃ pṛthivyaiveyaṃ nāgniriti yathā pṛthivyāmevamagnāvapsu vāyau rūpeṣu śabdeṣu gandheṣu raseṣu spraṣṭavyeṣu bhojane pāne yāne vastre alaṅkāropavicāre bhāṇḍopaskare gandhamālyavilepane nṛtyagītavāditre āloke strīpuruṣaparicaryāyāṃ kṣetrāpaṇagṛhavastuni sukhaduḥkhe duḥkhamidaṃ na sukhaṃ sukhamidaṃ na duḥkhamiti samāsata idamidaṃ nedam evamidaṃ nānyatheti niścitādhimuktigocaro yadvastu sarveṣāmeva laukikānāṃ paraṃparāgatayā saṃjñayā svavikalpa-prasidvaṃ na cintayitvā tulayitvopaparīkṣyodgṛhītam idamucyate lokaprasiddhatattvam
yuktiprasiddhatattvaṃ katamat satāṃ yuktārthapaṇḍitānāṃ vicakṣaṇānāṃ tārkikāṇāṃ mīmāṃsakānāṃ tarkaparyāpannāyāṃ bhūmau sthitānāṃ svayaṃ prātibhānikyāṃ pārthagjanikyāṃ mīmāṃsānucaritāyāṃ pratyakṣamanumānamāptāgamaṃ pramāṇaṃ niśritya suvidita-suviniścitajñānagocara-jñeyaṃ vastūpapattisādhanayuktyā prasādhitaṃ vyavasthāpitam idamucyate yuktiprasiddhaṃ tattvam
kleśāvaraṇaviśuddhijñānagocarastattvaṃ katamat sarvaśrāvakapratyekabuddhānāmanāsraveṇānāsravāvāhakena cānāsravapṛṣṭalabdhena ca laukikena jñānena yo gocaraviṣayaḥ idamucyate kleśāvaraṇaviśudvijñānagocarastattvam tenālambanena kleśāvaraṇājjñānaṃ viśudhyati anāvaraṇatve cāyatyāṃ santiṣṭhate tasmātkleśāvaraṇaviśuddhijñānagocarastattvamityucyate
tatpunastatvaṃ katamat catvāryāryaisatyāni duḥkhaṃ samudayo nirodho mārgaśca ityetāni catvāryāryasatyāni pravicinvato'bhisamāgacchato'bhisamāgateṣu ca tajjñānamutpadyate sa punaḥ satyābhisamayaḥ śrāvakapratyekabuddhānāṃ skandhamātramupalabhamānānāṃ skandhebhyaścānyamarthāntaramātmānamanupalabhamānānāṃ pratītyasamutpannasaṃskārodayavyayapratisaṃyuktayā prajñayā skandhavinirmuktapudgalābhāvadarśanābhyāsādutpadyate
jñeyāvaraṇaviśuddhijñānagocarastattvaṃ katamat jñeye jñānasya pratighāta āvaraṇamityucyate tena jñeyāvaraṇena vimuktasya jñānasya yo gocaraviṣayastajjñeyāvaraṇaviśuddhijñānagocarastattvaṃ veditavyamtatpunaḥ katamat bodhisattvānāṃ buddhānāñca bhagavatāṃ dharmanairātmyapraveśāya praviṣṭena suviśuddhena ca sarvadharmāṇāṃ nirabhilāpyasvabhāvatāmārabhya prajñaptivāda svabhāvanirvikalpajñeyasamena jñānena yo gocaraviṣayaḥ sāsau paramā tathatā niruttarā jñeyaparyantagatā yasyāḥ sarva samyagdharmapravicayā nivartante nābhivartante
tatpunastattvalakṣaṇaṃ vyavasthānataḥ advayaprabhāvitaṃ veditavyam dvayamucyate bhāvaścābhāvaścatatra bhāvo yaḥ prajñaptivādasvabhāvo vyavasthāpitaḥ tathaiva ca dīrghakālamabhiniviṣṭo lokena sarvavikalpaprapañcamūlaṃ lokasya tadyathā rūpamiti vā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānamiti vā cakṣuriti vā srotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mana iti vā pṛthivīti vā āpastejo vāyuriti vā rūpamiti vā śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyamiti vā kuśalamiti vā akuśalamiti vā avyākṛtamiti vā utpāda iti vā vyaya iti vā pratītyasamutpanna iti vā atītamiti vā anātagamiti vā pratyutpannamiti vā saṃskṛtamiti vā [asaṃskṛtamiti vā] ayaṃ lokaḥ paro lokaḥ ubhau sūryācandramasau yadapi dṛṣṭaśrutamatavijñātaṃ prāptaṃ paryeṣitaṃ manasā'nuvitarkitamanuvicāritamiti vā antato yāvannirvāṇamiti vā ityevaṃbhāgīyaḥ prajñaptivādanirūḍhaḥ svabhāvo dharmāṇāṃ lokasya bhāva ityucyatetatrābhāvo yā asyaiva rūpamiti prajñaptivādasya yāvadantato nirvāṇamiti prajñaptivādasya nirvastukatā nirnimittatā prajñaptivādāśrayasya sarveṇa sarvaṃ nāstikatā asaṃvidyamānatā yāmāśritya prajñaptivādaḥ pravartate ayamucyate'bhāvaḥyatpunaḥ pūrvakeṇa ca bhāvenānena cābhāvena ubhābhyāṃ bhāvābhāvābhyāṃ vinirmuktaṃ dharmalakṣaṇasaṃgṛhītaṃ vastu tadadvayaṃm yadadvayam tanmadhyamā-pratipadantadvayavarjitam niruttaretyucyate
tasmiṃśca tattve buddhānāṃ bhagavatāṃ suviśuddhaṃ jñānaṃ veditavyam bodhisattvānāṃ punaḥ śikṣāmārgaprabhāvitaṃ tatra jñānaṃ veditavyam sā ca prajñā mahānupāyo bodhisattvasyānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ prāptaye taktasya heto tathā hi bodhisattvastena śūnyatādhimokṣeṇa tāsu tāsu jātiṣu prayujyamānaḥ sattveṣu buddhadharmaparipākāya saṃsāre saṃsaran tañca saṃsāraṃ yathābhūtaṃ parijānāti na ca punastasmātsaṃsārādanityādibhirākārairmānasamudvejayati
sa cetsaṃsāraṃ yathābhūtaṃ na parijānīyānnaśaknuyādrāgadveṣamohādikāt sarvasaṃkleśāccittamadhyupekṣitum anadhyupekṣamāṇaścasaṃkliṣṭacittaḥ saṃsāre saṃsaret saṃkliṣṭacittaḥ saṃsarannaiva buddhadharmān paripācayennāpi sattvān sa cet punaranityādibhirākāraiḥ saṃsārānmānasamudvejayedevaṃ sati bodhisattvo laghu ladhveva parinirvāyāt laghu ladhveva ca parinirvāyan bodhisattva evamapi naiva buddhadharmānnaiva sattvān paripācayet kutaḥ punaranuttarāṃ samyaksambodhimabhisaṃbhotsyate
tenaiva ca śūnyatādhimokṣeṇa bodhisattvaḥ prayujyamānaḥ na nirvāṇāduttrasyati nāpi nirvāṇaṃ prārthayate sa cedvodhisattvo nirvāṇāduttrasyet paratra nirvāṇasaṃbhāro'sya na paripūryeta yathāpi ca taduttrastamānasatvānnirvāṇe'nanuśaṃsadarśinastadgataguṇadarśanaprasādādhimuktivivarjitasya bodhisattvasya sa cetpunarbodhisattvo nirvāṇo prārthanābahulavihārī bhavedāśveva parinirvāyāt āśu parinirvāyam naiva buddhadharmānna sattvān paripācayet
tatra yā ca saṃsāraṃ yathābhūtamaparijānataḥ saṃkliṣṭacittasya saṃsārasaṃsṛtiḥ yā ca saṃsārādudvignamānasasyāśunirvṛtiḥ yā ca nirvāṇāduttrastamānasasya tatsaṃbhārāparipūriḥ yā ca nirvāṇaprārthanābahulavihāriṇa āśa parinirvṛtiḥ ayamanupāyo bodhisattvasya veditavyo'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ
yā punaḥ saṃsāraṃ yathābhūtaṃ parijānato'saṃkliṣṭacittasya saṃsārasaṃsṛtiḥ yā ca saṃsārādanityādibhirākārairanudvignamānasasyānāśunirvṛtiḥ yā ca nirvāṇādanuttrastamānasasya tatsaṃbhāraparipūriryā ca nirvāṇe guṇānuśaṃsadarśino na cātyarthamutkaṇṭhāprāptasyāśu nirvṛtiḥ ayaṃ bodhisattvasya mahānupāyo'nuttarāyāḥ samyaksambodheranu prāptaye sa cāyamupāyastasmin paramaśūnyatādhimokṣe sanniśritaḥtasmātsā paramanśūyatādhimokṣabhāvanā bodhisattvasya śikṣāmārgasaṃgṛhīto mahānupāya ityucyate yaduta tathāgatajñānādhigamāya
sa khalu bodhisattvastena dūrānupraviṣṭe na dharmanairātmyajñānena nirabhilāpyasvabhāvatāṃ sarvadharmāṇāṃ yathābhūtaṃ viditvā na kiñcidvikalpayati nānyatra vastumātraṃ gṛhṇāti tathatāmātram na cāsyaivaṃ bhavati vastumātraṃ vā etattathatāmātraṃ caiti arthe tu sa bodhisattvaścarati arthe parame caran sarvadharmāṃstayā tathatayā samasamān yathābhūtaṃ prajñayā paśyati
sarvatra ca samadarśī samacittaḥ san paramāmupekṣāṃ pratilabhate yāmāśritya sarvavidyāsthānakauśaleṣu prayujyamāno bodhisattvaḥ sarvapariśramaiḥ sarvaduḥkhopanipātaiḥ na nivartate kṣiprañcāklāntakāyaḥ aklāntacittaḥ tatkauśalaṃ samudāyanayati mahāsmṛtibalādhānaprāptaśca bhavati na ca tena kauśalenonnatiṃ gacchati na ca pareṣāmācāryamuṣṭiṃ karoti
sarvakauśaleṣu cāsaṃlīnacitto bhavati utsāhavānavyāhatagatiśca bhavati dṛḍhasannāhaprayogaḥ yathā yathā saṃsāre saṃsaran duḥkhaviśeṣaṃ labhate tathā tathotsāhaṃ bardhayatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau yathā yathā samucchrayaviśeṣamadhigacchati tathā tathāni-rmānataro bhavati sattvānāmantike yathā yathā jñānaviśeṣamadhigacchati tathā tathā bhūyasyā mātrayā paropārambhavivādaprakīrṇalapitākleśopakleśebhyaśca vṛttaskha litasamudācārebhyaḥ parijñāya parijñāya cittamadhyupekṣate yathā yathā guṇairvi[va] rdhatetathā tathā praticchannakalyāṇo bhavati na parato jñātuṃ samanveṣate na lābha satkāram imā evaṃbhāgīyā bahavo'nuśaṃsā bhavanti bodhisattvasya bodhipakṣyā bodhyanukūlāstajjñānasanniśritasya tasmād ye kecidbodhimanuprāptavanto ye ca kecitprāpsyanti ye ca prāpnuvanti sarve ta etadeva jñānaṃ niśritya nānyannyūnaṃ prativiśiṣṭaṃ vā
evaṃ niṣprapañcanayārūḍho bodhisattva evaṃ caṃ bahvanuśaṃsa ātmanaśca buddhadharmaparipākāya pareṣāñca yānatrayadharmaparipākāya samyak pratipanno bhavati evañca punaḥ samyak pratipanno bhavati bhogeṣvātmabhāve ca nistṛṣṇo bhavati nistṛṣṇatāyāñca śikṣate sattveṣu bhogātmabhāvaparityāgāya sattvānāmevārthāya saṃvṛtaśca bhavati susaṃvṛtaḥ kāyena vācā sambareṇa ca śikṣate prakṛtyā pāpārucitāyai prakṛtibhadrakalyāṇatāyai ca kṣamo bhavati parataḥ sarvopatāpakipratipattīnām kṣamitvaṃ ca śikṣate mandakrodhatāyai ca a-paropatāpanatāyai ca sarvavidyāsthāneṣu cābhiyukto bhavati kuśalaśca sattvānāṃ vicikitsāprahāṇāyānugrahopasaṃhārāya ca ātmanaśca sarvajñatvahetuparigrahāya adhyātmasthitacittaśca bhavati susamāhitacittaḥ cittasthitaye ca śikṣate caturbrāhmavihārapariśodhanatāyai pañcābhijñāvikrīḍanatāyai ca sattvakṛtyānuṣṭhānatāyai sarvakauśalyābhiyogajakleśa-vinodanatāyai ca vicakṣaṇaśca bhavati paramatattvajñaḥ paramatattvajñatāyai ca śikṣate mahāyāne cāyatyāmātmanaḥ parinirvāṇāya
sa khalu bodhisattva evaṃ samyakprayukto guṇavatsu sattveṣu pūjālābhasatkāreṇa pratyupasthito bhavati doṣavatsu sattveṣu parameṇa kāruṇyacittenānukampācittena pratyupasthito bhavati yathāśaktyā ca yathābalaṃ doṣaprahāṇāyaiṣāṃ prayujyate apakāriṣu sattveṣu maitracittatayā pratyupasthito bhavati yathāśaktyā ca yathābalam aśaṭho bhūtvā amāyāvī teṣāṃ hitasukhamupasaṃharati teṣāmapakāriṇāṃ svenāśayaprayogadoṣeṇa vairacittatāyāḥ prahāṇārthamupakāriṣu sattveṣu kṛtajñatayā tulyādhikena pratyupakāreṇa pratyupasthito bhavati āśāñca dhārmikī paripūrayatyasya yathāśaktyā yathābalam apratibalo'pi ca yācitaḥ san teṣu teṣu kṛtyakaraṇīyeṣvādaraṃ vyāyāmamupadarśayati na sakṛdeva nirākaroti
kathamayaṃ saṃjñāpyetā'śakto'haṃ nākarttukāma iti ityayamevaṃbhāgīyo bodhisattvasya niṣprapañcanayārūḍhasya paramatattvajñāna-sanniśritasya samyakprayogo veditavyaḥ
tatra kayā yuktyā nirabhilāpyasvabhāvatā sarvadharmāṇāṃ pratyavagantavyā yeyaṃ svalakṣaṇaprajñaptirdharmāṇāṃ yaduta rūpamiti vā vedaneti vā pūrvavadantato yāvannirvāṇamiti vā prajñaptimātrameva tadveditavyam na svabhāvo nāpi ca tadvinirmuktastadanyo vāggocaro vāgaviṣayaḥ evaṃ sati na svabhāvo dharmāṇāṃ tathā vidyate yathābhilapyate na ca punaḥ sarveṃṇa sarvaṃ na vidyate sa punarevamavidyamāno na ca sarveṇa sarvamavidyamānaḥ kathaṃ vidyate asadbhū tasamāropāsaṃgrāhavivarjitaśca bhūtāpavādāsaṃgrāhavivarjitaśca vidyate sa punaḥ pāramārthikaḥ svabhāvaḥ sarvadharmāṇāṃ nirvikalpasyaiva jñānasya gocaro veditavyaḥ
sa cetpunaryathaivābhilāpo yeṣu dharmeṣu yasminvastuni pravartate tadātmakāste dharmā vā tadvastu syāt evaṃ sati bahuvidhā bahavaḥ svabhāvā ekasya dharmasyaikasya vastuno bhaveyuḥ tat kasya hetoḥ tathā hyekasmindharme ekasminvastuni bahuvidhā bahavo bahubhirabhilāpaiḥ prajñaptaya upacārāḥ kriyante na ca bahuvidhānāñca bahūnāṃ prajñaptivādānāṃ niyamaḥ kaścidupalabhyate yadanyatamena prajñaptivādenaikena tasya dharmasya tasya vastunaḥ tādātmyaṃ tanmayatā tatsvabhāvatā syānnānyairavaśiṣṭaiḥ prajñaptivādaiḥ tasmātsakalavikalaiḥ sarvaprajñaptivādaiḥ sarvadharmāṇāṃ sarvavastūnāṃ nāsti tādātmyaṃ nāsti tanmayatā nāsti tatsvabhāvatā
api ca sa cedrūpādayo dharmā yathāpūrvanirdiṣṭāḥ prajñaptivādasvabhāvā bhaveyuḥ evaṃ sati pūrva tāvadvastu paścāttatra chandataḥ prajñaptivādopacāraḥ prākprajñaptivādopacārādakṛte prajñaptivādopacāre sa dharmastadvastu niḥsvabhāva eva syāt sati niḥsvabhāvatve nirvastukaḥ prajñaptivādo na yujyate prajñaptivādopacāre cāsati prajñaptivādasvabhāvatā dharmasya vastuno na yujyeta
sa cetpunaḥ pūrvameva prajñaptivādopacārādakṛte prajñaptivādopacāre sa dharmastadvastu tadātmakaṃ syāt evaṃ sati vinā tena rūpamiti prajñaptivādopacāreṇa rūpasaṃjñake dharme rūpasaṃjñake vastuni rūpabuddhiḥ pravarteta na ca pravartate tadanena kāraṇonānayā yuktyā nirabhilāpyaḥ svabhāvaḥ sarvadharmāṇāṃ pratyavagantavyaḥ yathārūpamevaṃ vedanādayo yathānirdiṣṭā dharmā antato yāvannirvāṇaparyantā veditavyāḥ
dvāvimāvasmāddharmavinayātpranaṣṭau veditavyau yaśca rūpādīnāṃ dharmāṇāṃ rūpādikasya vastunaḥ prajñaptivādasvabhāvaṃ svalakṣaṇamasadbhūtasamāropato'bhiniviśate yaścāpi prajñaptivādanimittādhiṣṭhānaṃ prajñaptivādanimittasanniśrayaṃ nirabhilāpyātmakatayā paramārthasadbhūtaṃ vastvapadamāno nāśayati sarveṇa sarvaṃ nāstīti
asadbhūtasamārope tāvadye doṣāste pūrvameva nirūpitā uttānā viśaditāḥ prakāśitāḥ yairdoṣai rūpādike vastunayasadbhūtasamāropātpranaṣṭo bhavatyasmāddharmavinayāditi veditavyaḥ
yathā punā rūpādikeṣu dharmeṣuvastumātramapyapavadamānaḥ sarvavaināśikaḥ pranaṣṭo bhavatyasmāddharmavinayāt tathā vakṣyāmi rūpādīnāṃ dharmānāṃ vastumātramapavadato naiva tattvaṃ nāpi prajñaptistadubhayametanna yujyate tadyathā satsu rūpādiṣu skandheṣu pudgalaprajñaptiryujyate nāsatsu nirvastukāpudgalaprajñaptiḥ evaṃ sati rūpādīnāṃ dharmāṇāṃ vastumātre [sa] rūpādidharmaprajñaptivādopacāro yujyate nāsati nirvastukaḥ prajñaptivādopacāraḥ tatra prajñaptervastu nāstīti niradhiṣṭhānā prajñaptirapi nāsti
ato ya ekatyā durvijñeyān sūtrāntānmahāyānapratisaṃyuktān gambhīrān śūnyatāpratisaṃyuktānābhiprāyikārthanirūpitān śrutvā yathābhūtaṃ bhāṣitasyārthamavijñāyāyoniśo vikalpyā-yogavihitena tarkamātrakeṇaivaṃ dṛṣṭayo bhavantyevaṃvādinaḥ prajñaptimātrameva sarvametacca tattvam yaścaivaṃ paśyati sa samyak paśyatīti teṣāṃ prajñaptyadhiṣṭhānasya vastumātrasyābhāvātsaiva prajñaptiḥ sarveṇa sarvaṃ na bhavati kutaḥ punaḥ prajñaptimātraṃ tattvaṃ bhaviṣyatīti tadanena paryāyeṇa taistattvamapi prajñaptirapi tadubhayamapyapavāditaṃ bhavati prajñaptitattvāpavādācca pradhāno nāstiko veditavyaḥ
sa evaṃ nāṣṭikaḥ sannakathyo bhavatyasaṃvāsyo bhavati vijñānāṃ sabrahmacāriṇām sa ātmānamapi vipādayati loko'pi yo'sya dṛṣṭyanumata āpādyate idañca sandhāyoktaṃ bhagavatā- varamihaikatyasya pudgaladṛṣṭirna tvevaikatyasya durgṛhītā śūnyateti taktasya hetoḥ pudgaladṛṣṭiko janturjñeye kevalaṃ muhyennatu sarva jñeyamapavadeta na tato nidānamapāyeṣūpapadyeta nāpi dharmārthikaṃ duḥkhavimokṣārthikañca paraṃ visaṃvādayenna vipralambhayet dharme satye ca pratiṣṭhāpayet [na ca śaithiliko bhavecchikṣāpadeṣu durgṛhītayā punaḥ śūnyatayā jñeye vastuni muhyet apyapavadet jñeyaṃ sarvam tannidānaṃ cāpāyeṣūpapadyate dhārmikaṃ ca duḥkhavimokṣārthikaṃ paraṃ vipādayet śaithilikaśca syācchikṣāpadeṣu evaṃbhūtaṃ vastu apavadamānaḥ praṇaṣṭo bhavatyasmād dharmavinayāt
kathaṃ punardurgṛhītā bhavati śūnyatā yaḥ kaści] cchramaṇo vā brāhmaṇo vā tacca necchati yena śūnyam tadapi necchati yat śūnyam iyamevaṃrūpā durgṛhītā śūnyatetyucyate taktasya hetoḥ yena hi śūnyaṃ tadasadbhāvāt yacca śūnyaṃ tatsadbhāvācchūnyatā yujyeta sarvābhāvācca kutra kiṃ kena śūnyaṃ bhaviṣyati na ca tena tasyaiva śūnyatā yujyate tasmādevaṃ durgṛhītā śūnyatā bhavati
kathañca punaḥ sugṛhītā śūnyatā bhavati yataśca yad yatra na bhavati tat tena śūnyamiti samanupaśyati yatpunaratrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadihāstīti yathābhūtaṃ prajānāti iyamucyate śūnyatāvakrāntiryathābhūtā aviparītā tadyathā rūpādisaṃjñake yathā nirdiṣṭe vastuni rūpamityevamādiprajñaptivādātmako dharmo nāsti atastadrūpādisaṃjñakaṃ vastu tena rūpamityevamādiprajñaptivādātmanā śūnyam kiṃ punastatra rūpādisaṃjñake vastunayavaśiṣṭam yaduta tadeva rūpamityevamādiprajñaptivādāśrayaḥ taccobhayaṃ yathābhūtaṃ prajānāti yaduta vastamātrañca vidyamānaṃ vastamātre ca prajñaptimātraṃ ca cāsadbhūtaṃ samāropayati na bhūtamapavadate nādhikaṃ karoti na nyūnīkaroti notkṣipati na pratikṣipati yathābhūtañca tathatāṃ nirabhilāpyasvabhāvatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti iyamucyate sugṛhītā śūnyatā samyak prajñayā supratividdheti
iyaṃ tāvadupapattisādhanayuktirānulomikī yayā nirabhilāpyasvabhāvatā sarvadharmāṇāṃ pratyavagantavyā
āptāgamato'pi
nirabhilāpyasvabhāvāḥ sarvadharmā veditavyāḥ yathoktaṃ
bhagavatā evamevārthaṃ gāthābhigītena paridīpayatā
bhavasaṃkrāntisūtre
yena yena hi nāmnā vai yo yo
dharmo'bhilapyate
na sa saṃvidyate tatra dharmāṇāṃ sā
hi dharmatāiti
kathañca punariyaṃ gāthā etamevārthaṃ
paridīpayati rūpādisaṃjñakasya dharmasya yadrūpamityevamādi
nāma yena rūpamityevamādinā nāmnā te rūpādisaṃjñakā
dharmā abhilapyante'nuvyavahriyante rūpamiti vā vedaneti vā
vistareṇa yāvannirvāṇamiti vā tatra na ca rūpādisaṃjñakā
dharmāḥ svayaṃ rūpādyātmakāḥ na ca teṣu tadanyo
rūpādyātmako dharmo vidyate yā punasteṣāṃ rūpādisaṃjñakānāṃ
dharmāṇāṃ nirabhilāpyenārthena vidyamānatā saiṣā
paramārthataḥ svabhāvadharmatā veditavyā
uktañca
bhagavatā arthavargīyeṣu
yāḥ kāñcana saṃvṛtayo hi
loke
sarvā hi tā munirno upaiti
anupago hyasau kena
upādadīta
dṛṣṭaśrute kāntimasaṃprakurvan
kathamiyaṃ
gāthā etamevārthaṃ paridīpayati rūpādisaṃjñake vastuni yā
rūpamityevamādyāḥ prajñaptayaḥ tāḥ saṃvṛtaya
ityucyante tābhiḥ prajñaptibhistasya vastunastādātmyamityevaṃ
nopaiti tāḥ saṃvṛtīḥ tatkasya hetoḥ samāropāpavādikā
dṛṣṭirasya nāsti ato'sau tasyā viparyāsapratyupasthānāyā
dṛṣṭerabhāvādanupaga ityucyate sa evamanapagaḥ san
kenopādadīta tayā dṛṣṭyā vinā tadvastusamāropato
vāpavādato vā anupādadānaḥ samyagdarśī bhavati jñeye
tadasya dṛṣṭam yastasyaiva jñeyasyābhilāpānuśravastadasya
śrutam tasmin dṛṣṭaśrute tṛṣṇāṃ notpādayati na
vivardhayati nānyatra tenāvalambanena prajahātyupekṣakaśca
viharati evaṃ kāntiṃ karoti
panaścoktaṃ
bhagavatā saṃthakātyāyanamārabhya-iha saṃtha bhikṣurna
pṛthivīṃ niśritya dhyāyati nāpaḥ na tejaḥ na vāyum
nākāśavijñānākiñcanyanaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ
nemaṃ lokaṃ na paraṃ lokaṃ nobhau sūryācandramasau na
dṛṣṭaśrutamatavijñātaṃ prāptaṃ paryeṣitaṃ
manasānuvitarkitamanuvicāritam tatsarvaṃ na niśritya dhyāyati
kathaṃ dhyāyī pṛthivīṃ na niśritya dhyāyati vistareṇa
yāvat sarvaṃ na niśritya dhyāyati iha saṃtha bhikṣoryā
pṛthivyāṃ pṛthivīsaṃjñā sā vibhūtā bhavati apsu
apsaṃjñā vistareṇa yāvat sarvatra yā saṃjñā sā vibhūtā
bhavati evaṃdhyāyī bhikṣurna pṛthivīṃ niśritya dhyāyati
vistareṇa yāvanna sarvaṃ sarvamiti niśritya dhyāyati evaṃ
dhyāyinaṃ bhikṣuṃ sendrā devāḥ seśānāḥ saprajāpataya
ārānnamaṣyanti
namaste puruṣājanya namaste
puruṣottama
yasya te nābhijānīmaḥ kiṃ tvaṃ niśritya
dhyāyasiiti
kathañca punaretatsūtrapadametamevārthaṃ paridīpayati pṛthivyādisaṃjñake vastuni yā pṛthivītyevamādikā nāmasaṃketaprajñaptiḥ sā pṛthivyādisaṃjñetyucyate sā punaḥ saṃjñā pṛthivyādisaṃjñake vastuni samāropikā cāpavādikā ca tanmayasvabhāvavastugrāhikā samāropikā vastumātraparamārthanāśagrāhikā cāpavādikā saṃjñetyucyate sā ca saṃjñāsya vibhūtā bhavati vibhava ucyate prahāṇaṃ tyāgaḥ
tasmādāgamato'pi tathāgatāt paramāptāgamādveditavyaṃ nirabhilāpyasvabhāvāḥ sarvadharmā iti
evaṃ nirabhilāpyasvabhāveṣu sarvadharmeṣu kasmādabhilāpaḥ prayujyate tathā hi vinābhilāpena sā nirabhilāpyadharmatā pareṣāṃ vakta mapi na śakyate śrotumapi vacane śravaṇe cāsati sā nirabhilāpyasvabhāvatā jñātumapi na śakyate tasmādabhilāpaḥ prayujyate śravaṇajñānāya
tasyā eva tathatāyā evamaparijñātatvādvālānāṃ tannidāno'ṣṭavidho vikalpaḥ pravartate trivastujanakaḥ sarvasattvabhājanalokānāṃ nirvartakaḥ tadyathā svabhāva vikalpo viśeṣavikalpaḥ piṇḍagrāhavikalpaḥ ahamiti vikalpaḥ mameti vikalpaḥ priyavikalpaḥ apriyavikalpaḥ tadubhayaviparītaśca vikalpaḥ
sa punarayamaṣṭavidho vikalpaḥ katameṣāṃ trayāṇāṃ vastūnāṃ janako bhavati
yaśca svabhāvavikalpo yaśca viśeṣavikalpo yaśca piṇḍagrāhavikalpa itīme trayo vikalpā vikalpaprapañcādhiṣṭhānaṃ vikalpaprapañcālambanaṃ vastu janayanti rūpādisaṃjñakam yadvastvadhiṣṭhāya sa nāmasaṃjñābhilāpaparigṛhīto nāmasaṃjñābhilāpaparibhāvito vikalpaḥ prapañcayan tasminneva vastuni vicaratyanekavidho bahunānāprakāraḥ
tatra yañcāhamiti vikalpo yaśca mameti vikalpaḥ itīmau dvau vikalpau satkāyadṛṣṭiśca tadanyasarvadṛṣṭi[-mūlaṃ māna-] mūlamasmimānañca tadanyasarvamānamūlaṃ janayataḥ
tatra priyavikalpo'priyavikalpastadubhayaviparītaśca vikalpo yathāyogaṃ rāgadveṣamohān janayanti
evamayamaṣṭavidho vikalpaḥ asya trividhasya vastunaḥ prādurbhāvāya saṃvartate yaduta vikalpādhiṣṭhānasya prapañcavastunaḥ dṛṣṭyasmimānasya rāgadveṣamohānāñca tatra vikalpaprapañcavastvāśrayā satkāyadṛṣṭirasmimānaśca satkāyadṛṣṭyasmimānāśritā rāgadveṣamohāḥ ebhiśca tribhirvastubhiḥ sarvalokānāṃ pravṛttipakṣo niravaśeṣaḥ paridīpito bhavati
tatra svabhāvavikalpaḥ katamaḥ rūpādisaṃjñake vastuni rūpamityevamādiryo vikalpaḥ ayamucyate svabhāvavikalpaḥ
viśeṣavikalpaḥ katamaḥ tasminneva rūpādisaṃjñake vastuni ayaṃ rūpī ayamarūpī ayaṃ sanidarśano'yamanidarśana evaṃ sapratigho'pratighaḥ sāsravo'nāsravaḥ saṃskṛto'saṃskṛtaḥ kuśalo'kuśalo vyākṛto'vyākṛtaḥ atīto'nāgataḥ pratyutpanna ityevaṃbhāgīyenāpramāṇena prabhedanayena yā svabhāvavikalpādhiṣṭhānā tadviśiṣṭārthavikalpanā ayamucyate viśeṣavikalpaḥ
piṇḍagrāhavikalpaḥ katamaḥ yastasminneva rūpādisaṃjñake vastuni ātmasattva jīvajantusaṃjñāsaṃketopasaṃhitaḥ piṇḍiteṣu bahuṣu dharmeṣu piṇḍagrāhahetukaḥ pravartate gṛhasenāvanādiṣu bhojanapānayānavastrādiṣu ca tatsaṃjñāsaṃketopasaṃhitaḥayamucyate piṇḍagrāhavikalpaḥ
ahamiti mameti ca vikalpaḥ katamaḥ yadvastu sāsravaṃ sopādānīyaṃ dīrghakālamātmato vā ātmīyato vā saṃstutamabhiniviṣṭaṃ paricitaṃ tasmādasaṃgrāha-saṃstavāt svaṃ dṛṣṭisthānīyaṃ vastu pratītyotpadyate vitatho viakalpaḥ ayamucyate ahamiti mameti ca vikalpaḥ
priyavikalpaḥ katamaḥ yaḥ śubha-manāpa-vastvālambano vikalpaḥ
apriyavikalpaḥ katamaḥ yo'śubhāmanāpa-vastvālambano vikalpaḥ
priyāpriyobhayaviparīto vikalpaḥ katamaḥ yaḥ śubhāśubha-manāpāmanāpatadubhayavivarjitavastvālambano vikalpaḥ
taccaitad dvayaṃ bhavati samāsataḥ vikalpaśca vikalpādhiṣṭhānaṃ vikalpālambanañca vastu taccaitadubhayamanādikālikaṃ cānyonyahetukañca veditavyam pūrvako vikalpaḥ pratyutpannasya vikalpālambanasya vastunaḥ prādurbhāvāya pratyutpannaṃ punarvikalpālambanaṃ vastu prādurbhūtaṃ pratyutpannasya tadālambanasya [vikalpasya] prādurbhāvāya hetuḥ tatraitarhi vikalpasyāparijñānamāyatyāṃ tadālambanasya vastunaḥ prādurbhāvāya tatsaṃbhāvācca punarniyataṃ tadadhiṣṭhānasyāpi tadāśritasya vikalpasya prādurbhāvo bhavati
kathañca punarasya vikalpasya parijñānaṃ bhavati catasṛbhiḥ paryeṣaṇābhiḥ caturvidhena ca yathābhūtaparijñānenacatasraḥ paryeṣaṇāḥ katamāḥ nāmaparyeṣaṇā vastuparyeṣaṇā svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā ca viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā catatra nāmaparyeṣaṇā yadvodhisattvo nāmni nāmamātraṃ paśyati evaṃ vastuni vastumātradarśanaṃ [vastu] paryeṣaṇā svabhāvaprajñaptau svabhāvaprajñaptimātradarśanaṃ svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā viśeṣaprajñaptau viśeṣaprajñaptimātradarśanaṃ viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā sa nāmavastuno bhinnañca lakṣaṇaṃ paśyatyanuśliṣṭañca nāmavastvanuśleṣasanniśritāṃ ca svabhāvaprajñapti viśeṣaprajñaptiñca[prati-] vidhyati
catvāri yathābhūtaparijñānāni katamāni nāmaiṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ vastveṣaṇāgataṃ svabhāvaprajñaptyeṣaṇāgataṃ viśeṣaprajñaptyeṣaṇāgatañca yathābhūtaparijñānam
nāmaiṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat sa khalu bodhisattvo nāmni nāmamātratāṃ paryeṣya tannāmaivaṃ yathābhūtaṃ parijānāti itīdaṃ nāma ityarthaṃ vastuni vyavasthāpyate yāvadeva saṃjñārtha dṛṣṭyarthamupacārārtham yadi rūpādisaṃjñake vastuni rūpamiti nāma na vyavasthāpyeta na kañcittadvastu rūpamitmevaṃ saṃjānīyāt asaṃjānan samāropato nābhiniveśeta anabhiniveśaṃ nābhilapet iti yadevaṃ yathābhūtaṃ prajānāti idamucyate nāmaiṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānam
vastveṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat yataśca bodhisattvo [vastuni] vastumātratāṃ paryeṣya sarvābhilāpaviśliṣṭaṃ nirabhilāpyaṃ tadrūpādisaṃjñakaṃ vastu paśyati idaṃ dvitīyaṃ yathābhūtaparijñānaṃ vastveṣaṇāgatam
svabhāvaprajñaptyeṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat yataśca bodhisattvaḥ rūpādisaṃjñake vastuni svabhāvaprajñaptau prajñaptimātratāṃ paryeṣya tathā svabhāvaprajñaptyā atatsvabhāvasya vastunaḥ tatsvabhāvābhāsatāṃ yathābhūtaṃ pratividhyati prajānāti tasya nirmāṇapratibimbapratiśrutkā-pratibhāsodakacandrasvapnamāyopamaṃ tatsvabhāvaṃ paśyataḥ tadābhāsamatanmayam idṃ tṛtīyaṃ yathābhūtaṃ parijñānaṃ sugambhīrārthagocaram
viśeṣaprajñaptyeṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat yataśca bodhisattvo viśeṣaprajñaptau prajñaptimātratāṃ paryeṣya tasmin rūpādisaṃjñake vastuni viśeṣaprajñaptimadvayārthena paśyati na tadvastu bhāvo nābhāvaḥ abhilāpyenātmanā'pariniṣpannatvānna bhāvaḥ na punarabhāvo nirabhilāpyenātmanā vyavasthitatvāt evaṃ na rūpī paramārthasatyatayā nārūpī saṃvṛtisatyena tatra rūpopacāratayā yathā bhāvaścābhāvaśca rūpī cārūpī ca tathā sanidarśanānidarśanādayo viśeṣaprajñaptiparyāyāḥ sarve'nena nayenaivaṃ veditavyāḥ iti yadetāṃ viśeṣaprajñaptimevamadvayārthena yathābhūtaṃ prajānāti idamucyate viśeṣaprajñaptyeṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānam
tatra yo'sāvaṣṭavidho mithyāvikalpo bālānāṃ trivastujanako lokanirvartakaḥ so'sya caturvidhasya yathābhūtaparijñānasya vaikalyādasamavadhānātpravartate tasmācca punarmithyāvikalpātsaṃkleśaḥ saṃkleśātsaṃsārasaṃsṛtiḥ saṃsārasaṃsṛteḥ saṃsārānugataṃ jātijarāvyādhimaraṇādikaṃ duḥkhaṃ pravartate
yadā ca bodhisattvena caturvidhaṃ yathābhūtaparijñānaṃ niśritya so'ṣṭavidho vikalpaḥ parijñāto bhavati dṛṣṭe dharme tasya samyak parijñānādāyatyāṃ tadadhiṣṭhānasya tadālambanasya prapañcapatitasya vastunaḥ prādurbhāvo na bhavati tasyānudayādaprādurbhāvāttadālambanasyāpi vikalpasyāyatyāṃ prādurbhāvo na bhavati evaṃ tasya savastukasya vikalpasya nirodho yaḥ sa sarvaprapañcanirodho veditavyaḥ evañca prapañcanirodho bodhisattvasya mahāyānaparinirvāṇamiti veditavyam
dṛṣṭe ca dharme tasya śreṣṭhatattvārtha gocarajñānasya viśuddhatvāt sarvatra vaśitāprāpti labhate sa bodhisattvaḥ yaduta nirmāṇe'pi vicitre nairmāṇikyā ṛddhyā pariṇāme ca vicitre pāriṇāmikyā ṛddhyā sarvajñeyasya ca jñāne yāvadabhipretaṃ cāvasthāne kāmakārataśca vinopakramaṃ cyutausa evaṃ vaśitāprāptaḥ sarvasattvaśreṣṭho bhavati niruttaraḥ
evañca sarvatra vaśinastasya bodhisattvasya uttamāḥ pañcānuśaṃsā veditavyāḥ paramāṃ cittaśāntimanuprāpto bhavati vihārapraśāntatayā na kleśapraśāntatayā sarvavidyāsthāneṣu cāsyāvyāhataṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ jñānadarśanaṃ pravartate akhinnaśca bhavati sattvānāmarthe saṃsārasaṃsṛtyā tathāgatānāñca sarvasandhāyavacanānyanupraviśati na ca mahāyānādhimukteḥ saṃhāryo bhavatyaparapratyayatayā
asya khalu pañcavidhasyānuśaṃsasya pañcavidhameva karma veditavyam paramo dṛṣṭadharmasukhavihāro bodhisattvasya bodhāya prayoganiryātasya kāyikacaitasikasya vyāyāmaklamasya nāśāya cittaśānteranuśaṃsasyaitatkarma veditavyam sarvabuddhadharmāṇāṃ paripāko bodhisattvasya sarvavidyāsthāneṣvavyāhatajñānatāyā anuśaṃsasyai tatkarma veditavyam sattvaparipāko bodhisattvasya saṃsārākheditāyā anuśaṃsasyaitatkarma veditavyam vineyānāmut pannotpannānāṃ saṃśayānāṃ prativinodanaṃ dharmanetryāśca dīrghakālaṃ parikarṣaṇaṃ sandhāraṇaṃ saddharmapratirūpakāṇāṃ śāsanāntardhāyakānāṃ parijñānaprakāśanāpakarṣaṇatayā sarvasandhāyavacanapraveśānuśaṃsasyaitatkarma veditavyam sarvaparapravādinigraho dṛḍhavīryatā ca prāṇidhānāccācyutiḥ asaṃhāryatā'parapratyayatvānuśaṃsasyaitatkarma veditavyam
evaṃ hi bodhisattvasya yāvat kiñcidbodhisattvakaraṇīyaṃ tatsarvamebhiḥ pañcabhiranuśaṃsakarmabhiḥ parigṛhītaṃ bhavati tatpunaḥ karaṇīyaṃ katamat asaṃkliṣṭañca ātmasukhaṃ buddhadharmaparipākaḥ sattvaparipākaḥ saddharmasya dhāraṇam acalapraṇidhānasyottaptavīryasya paravādavinigrahaśca
tatra caturṇā tattvārthānāṃ prathamau dvau hīnau tṛtīyo madhyamaḥ caturtha uttamo veditavyaḥ
___________________________________________